Dünyadaki İlk Şehir Hangisiydi?


Kendimi uygarlık tarihi dersi için eğitmeye çalıştığım dönemde ve elime geçen bir kitaptan yola çıkarak edindiğim bilgi kadarıyla, durumun özeti tarih Sümer’le başlar ifadesidir. Sümerlerden öncesi, taş, bakır, tunç gibi madenlerin işlenebilme kabiliyetlerinin gelişimi ile ilerleyen bir zaman dilimi olduğu varsayılmaktadır. Buna sebep, kullanılan madenler o zamana kendi adlarını vermişlerdir. Taş devri, yontma taş devri, tunç devri gibi.  Bunların genelini de tarih öncesi devirler başlığı altında toplanmaktadır. Bu durumda tarih ve tarih öncesi diye iki farklı zaman kavramına ulaşılmaktadır. Öncelikle üzerinde durmak istediğim konu, tarih Sümer’le başlar ifadesidir. Bu ifadeyi de açmak için de şu soruları sormamız gerekmektedir. İfade de geçen tarih, hangi tarihin başlangıcıdır? Diğer bir soru ise neden Sümerler? Başlangıç olarak kabul gören tarih bize insanlığın uygar seviyede yaşama serüvenine başladığını gösteren tarihtir. Buna göre de karşımıza bir soru daha karşımıza çıkıyor. Uygar seviyeden kastedilen nedir? Bu sorunun cevabı ise tarih öncesi devirlerde yaşamış ilkel olarak varsayılan (en azından Avrupa bir zaman sonra öyle görmüş ve bu egoist ideolojiyi empoze etmeye çalışmışlar ve de başarmışlardır) insanların buluşlarının bir araya getirilip, bilgi birikimini en işlevsel şekilde  günlük kullanıma adapte oluşuna dayanmaktadır. Ayrıca tüm dünya medeniyetlerini yakından ilgilendiren bir buluşa imza atılmıştır. Buda yazının icadıdır. Yazının icadı ile uygarlık seviyesine yükselebilmiş bir medeniyetinin temeli atılmıştır. Bu nedenle tarihin Sümer’le başlar savı yerinde olmaktadır. Devamında da dünyadaki ilk şehir yerleşimi aynı adla anılan Sümer şehri olduğu görüşü konunun ilgili ve bilgili kişileri tarafından yaygın bir inançtır. Fakat bu inanç yakın zamanda yapılan yeni arkeolojik kazılarda ortaya çıkan yeni bulgularla geçerliliğini yitirmiştir. Yazıyı ilk bulan ve kullanan medeniyet Sümerlerdir evet ama tarihin başlangıcı Sümer medeniyetinden daha uzak bir noktadır. O halde üzerinde durduğumuz ifadeyi, uygarlık tarihi Sümer’le başlar diye düzeltebiliriz.

Peki, dünyadaki ilk şehir Sümer şehri değil ise hangisi? Üç farklı bölgede üç farklı yerleşim birimi yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkmıştır. Kazılarda çıkan duvar kalıntıları üzerinde Karbon14 testi uygulayarak tarihlendirme yapılmıştır ve bu üç farklı alanda Sümerlerden çok daha eskilere dayanmaktadır. Yazının başında da dediğimiz tarih öncesi devir diye adlandırdığımız zamanlarda insanlar tarafından yaşam alanı olarak kullanılmıştır.Bu buluşlar ile tarihçiler kayıtlarını yeniden gözden geçirmek durumunda kaldılar. Sonuç olarak tarihçilerin medeniyetin doğduğu yerin Sümer olduğu iddaası çürütülmüş oldu. Ortaya çıkan bu yerler Eriha, Çatalhöyük ve Lepenski Vir’dir.  Eriha M.Ö.7000 yılında, şimdinin Ürdün’de, Şeria Irmağı’nın vadisinde, Lut gölünün kuzey ucunda bulunan yerleşmede 1867, 1930, 1963 yıllarında İngilizler (J.Garstang), 1952-1956 K.Kenyon ve E. Sellin tarafından 1907-1911 yılları arasındaki kazıların yapılmasıyla bulunmuştur. Çatalhöyük, Güney Anadolu’da, MÖ 7500 yıllarına dayanan, çok geniş bir cilalı taş ve bakır çağı yerleşim yeridir. Günümüz Konya Şehri’nin güneydoğusunda, Hasandağı‘nın yaklaşık olarak 136 kilometre uzağında, Konya Ovası’na hakim buğdaylık arazide bulunmaktadir. Doğu yerleşimini, en son Cilalı Taş Devri sırasında ovadan 20 metre yüksekliğe kadar ulaşan bir yerleşim birimi oluşturmaktadır. Ayrıca, batıya doğru da ufak bir yerleşim birimi ve birkaç yüz metre doğuya doğru da bir Bizans yerleşimi bulunmaktadır.  Muhtemelen, bugüne kadar bulunmuş en eski ve en gelişmiş cilalı taş devri yerleşim merkezidir. 1958 yılında James Mellaart tarafından keşfedilmiş, ilk kazıları 1961-1963 ve 1965 yıllarında yapılmıştır. 1993’te yeniden başlayan ve günümüze kadar devam eden kazılar Ian Hodder tarafından yönetilmektedir. Tarih öncesi yerleşim birimleri tunç çağından önce terk edilmiştir. Bir zamanlar iki yerleşim birimi arasında Çarşamba Nehri’nin bir kanalı akmaktadır, ve yerleşim birimleri, ilk tarım zamanlarında elverişli sayılabilecek alüvyonlu toprak üzerine kurulmuştur. Evlerin girişleri üst kısımlarında bulunmaktadır. Lepenski Vir ise 1965 yılında Djerdap Hidroelektrik Santralinin inşası sırasında ortaya çıkmıştır.  Yugoslavya’daki Danube nehrinin sağ kıyısında yer almaktadır. Karbon 14 testi bu yerleşim alanının da M.M.6500 yıllarında var olduğunu göstermiştir.

Sümerlerin tarihte hikayesi M.Ö.5000 yıllarına dayanmaktadır. Araştırmalar gösteriyor ki Sümerlerden binlerce yıl önce insanların yerleşim yeri olarak benimseyip yaşam alanı inşaa ettikleri söz konusudur. Sanılanın aksine ilk insanların mağaradaki yaşam savaşa daha da eski tarihlere dayanmaktadır. Bu kalıntıların arasında kültürel gelişimini en ileri seviyeye taşıyabilmiş olan Çatalhöyüktür. Günümüzde halen kazıları devam etmekte olan bu şehir kalıntısı, bir çok konuda araştırma için zengin bir arkeolojik materyal sunmaktadır.

Dünyadaki ilk şehir hangisiydi? sorusunu şimdilik bu kadar geriye götürebilmek mümkün. Temennimiz araştırmaların daha da yaygınlaştırılıp daha tutarlı sonuçların gün ışığına çıkıp, kendimizle ilgili atalarımızla ilgili daha net  cevaplar bulunabilmesi yönünde. Fakat her bir sorunun cevabından başka bir soru daha çıktığından dolayı önümüze daha çok gidilip görülmesi yürüyüp öğrenilmesi gereken yolların olduğu da bir gerçek. Mesela ilk şehrin hangisi olduğu sorusuna bulduğumuz cevapla birlikte karşımıza şu sorular çıkıyor.

Bulunan bu şehir kalıntıları ile Sümerlerin başlangıcı arasında kalan zaman diliminde (takriben iki bin yıllık bir süre) ne oldu? Bu yerleşim yerlerini terk edenler nereye gitti? Ve tabi ki de neden buralar terk edildi?

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: